Стратегии адаптации и модификации учебного процесса инклюзивной школы

Автор: Оразхан Аяжан Эдуардқызы

Организация: Жетысуский университет имени И. Жансугурова

Населенный пункт: Талдыкорган

Инклюзивті мектептің оқу процесін бейімдеу мен модификациялау стратегиялары

Аңдатпа. Мақалада инклюзивті мектептердегі оқу процесін бейімдеу мен модификациялау стратегиялары қарастырылады. Инклюзивті білім берудің негізгі қағидалары мен ерекше білім беру қажеттіліктері бар оқушылардың оқу жетістіктерін арттыруға бағытталған әдістер талданады. Оқыту тәсілдерін,оқу материалдарын және бағалау жүйесін бейімдеу жолдарына айрықша көңіл бөлінген.Бұнымен қоса,оқу бағдарламасын өзгерту, сабақ құрылымын түзету және жаңа заманғы сандық технологияларды қолдану стратегиялары қаралған.Шәкірттердің оқу ортасына үйренуі және білім беру үдерісінің тиімділігін арттыру үшін икемдеу мен өзгертудің маңыздылығы дәлелденген.Зерттеу қорытындылары инклюзивті білім беру әдістері ерекше қажеттіліктері бар оқушылардың оқу жетістіктерін жақсартуға, оқу үдерісін жеңіл әрі тиімді етуге септігін тигізетінін қуаттайды.

Кілт сөздер: инклюзивті білім беру, оқу процесін бейімдеу, модификациялау стратегиялары, ерекше білім беру қажеттіліктері, сараланған оқыту, цифрлық технологиялар, оқу материалдарын бейімдеу, бағалау жүйесін икемдеу, білім беру ортасы.

 

Кіріспе

Қазіргі заманғы білім беру жүйесінде инклюзивті оқыту маңызды бағыттардың біріне айналып отыр. Инклюзивті мектептер ерекше білім беру қажеттіліктері бар оқушыларды жалпы білім беру ортасына кіріктіруді мақсат етеді. Алайда, инклюзивті білім берудің тиімді жүзеге асырылуы үшін оқу процесін бейімдеу мен модификациялау қажеттілігі туындайды. Бұл процесс оқыту әдістерін, оқу материалдарын және бағалау жүйесін икемдеуді, сондай-ақ оқу бағдарламасын өзгертіп, оқушылардың жеке қажеттіліктеріне бейімделуді қамтиды.

Инклюзивті оқыту стратегиялары мұғалімдер мен оқушылар арасындағы өзара іс-қимылды жақсартуға бағытталған. Олар оқыту процесінде сараланған тәсілдерді, көпарналы оқытуды, цифрлық технологияларды және икемді бағалау жүйелерін қолдануды көздейді. Бұл әдістер ерекше қажеттіліктері бар балалардың оқу үлгерімін арттыруға, олардың әлеуметтік бейімделуін жеңілдетуге және білім алу мүмкіндіктерін кеңейтуге көмектеседі.

Инклюзивті оқытудағы бейімдеу мен модификациялау стратегияларының маңыздылығы білім беру стандарттарындағы өзгерістерге байланысты артып келеді. Білім беру мекемелері әртүрлі деңгейдегі оқушыларды оқытуға бейімделуі қажет, бұл өз кезегінде жаңа педагогикалық тәсілдерді зерттеуді және енгізуді талап етеді. Осы мақалада инклюзивті мектептердің оқу процесін бейімдеу мен модификациялау стратегияларының тиімділігі, олардың артықшылықтары мен мүмкін болатын шектеулері қарастырылады.

 

Негізгі бөлім

Қазіргі уақытта инклюзивті білім беру жалпы білім беру жүйесінің ажырамас бөлігіне айналып отыр. Ерекше білім беру қажеттіліктері бар оқушыларды білім беру үдерісіне толыққанды енгізу үшін оқу процесін бейімдеу мен модификациялау стратегияларын қолдану маңызды. Бұл стратегиялар оқыту әдістерін, оқу материалдарын, бағалау жүйесін, сабақ құрылымын және цифрлық технологияларды икемдеуді қамтиды. Осы бөлімде инклюзивті мектептерде қолданылатын негізгі стратегиялар қарастырылады.

Инклюзивті мектеп жағдайында оқыту әдістерін бейімдеу оқушылардың оқу процесіне белсенді қатысуын қамтамасыз етудің негізгі тәсілдерінің бірі болып табылады. Әртүрлі оқушылардың қажеттіліктерін ескере отырып, мұғалімдер оқыту әдістерін икемдеп, оқу материалын түсінікті әрі қолжетімді ете алады.

Инклюзивті оқытуда жиі қолданылатын әдістердің бірі – сараланған оқыту. Бұл әдіс оқушылардың білім деңгейіне, қабілеттеріне және оқу қарқынына қарай тапсырмалардың күрделілігін өзгертуге мүмкіндік береді. Мысалы, кейбір оқушылар мәтінді оқып түсіну арқылы ақпаратты қабылдаса, басқалары визуалды материалдарға немесе практикалық тапсырмаларға сүйене отырып үйренеді.

Сонымен қатар, кооперативті оқыту әдісі ерекше білім беру қажеттіліктері бар оқушыларды өзге оқушылармен бірлесе жұмыс істеуге ынталандырады. Бұл әдіс арқылы оқушылар әлеуметтік дағдыларын дамыта отырып, бірін-бірі қолдау арқылы білім алады. Оқушылардың оқу үлгерімін арттыруда жекелендірілген оқыту әдісі де тиімді болып табылады. Бұл әдіс оқушының жеке ерекшеліктеріне сай бейімделген оқу жоспарларын қолдануды қамтиды.

Инклюзивті оқыту әдістерінің тиімділігін зерттей отырып, сараланған және кооперативті оқытудың ерекше қажеттіліктері бар оқушылардың академиялық жетістіктерін арттыруда маңызды рөл атқаратынын көрсеткен [2].

Инклюзивті білім беруде оқу материалдарын бейімдеу – ерекше қажеттіліктері бар оқушылардың оқу процесіне толыққанды қатысуына мүмкіндік беретін негізгі тәсілдердің бірі. Мұғалімдер оқу материалдарын оқушылардың қабілеттеріне сәйкес жеңілдетілген немесе бейімделген форматта ұсыну арқылы оқу тиімділігін арттыра алады.

Мұндай бейімдеулерге келесілер жатады: қарапайым және түсінікті тілде жазылған мәтіндер – академиялық лексикадан арылтылған, қысқа және нақты ақпараттан тұратын оқу материалдары; графикалық және визуалды материалдарды пайдалану – диаграммалар, иллюстрациялар және инфографикалар арқылы ақпаратты түсіндіру; аудио және видео материалдарды қолдану – көру немесе оқу дағдылары шектеулі оқушылар үшін ақпаратты қолжетімді ету.

Мұндай әдістердің тиімділігін зерттеген Байділдаева (2020) визуалды және аудиалды материалдарды қолдану ерекше қажеттіліктері бар оқушылардың білімді қабылдауын жеңілдететінін анықтаған. Компьютерлік технологиялар оқушының шығармашылық әлеуетін дамытуға кең мүмкіндіктер береді. [4].

Инклюзивті сыныптарда бағалау жүйесі оқушылардың мүмкіндіктерін ескере отырып жасалуы қажет. Дәстүрлі бағалау жүйесі барлық оқушылар үшін бірдей талап қояды, бұл ерекше білім беру қажеттіліктері бар оқушылар үшін қиындық тудыруы мүмкін. Сондықтан бағалау жүйесін бейімдеу қажет.

Бейімделген бағалау жүйесіне мыналар кіреді: формативті бағалау – оқушының оқу процесіндегі жетістіктерін бақылауға негізделген бағалау түрі; альтернативті бағалау – тесттерден гөрі жобалық жұмыстар, презентациялар, тәжірибелік тапсырмалар арқылы бағалау; жекелендірілген бағалау жүйесі – әр оқушының мүмкіндіктеріне қарай бағалау критерийлерін анықтау.

Әбілдаеваның (2022) зерттеулері көрсеткендей, формативті бағалау оқушылардың оқу процесіне деген қызығушылығын арттырады және олардың өзін-өзі бағалау дағдыларын дамытады [7].

Қазіргі таңда цифрлық технологиялар инклюзивті білім беру үдерісінің ажырамас бөлігіне айналды. Әсіресе, қашықтықтан оқыту мен аралас оқыту жағдайында ерекше қажеттіліктері бар оқушылар үшін цифрлық құралдарды пайдалану оқыту тиімділігін арттырады.

Цифрлық технологиялардың инклюзивті оқытудағы маңызы орасан зор. Олардың бірқатарына тоқалып өтсек, интерактивті платформалар (Bilimland, Mektep Online) сияқты платформалар оқушыларға жеке қарқынмен оқуға мүмкіндік береді. Адаптивті оқыту бағдарламалары, аудио және видео сабақтар ерекше қажеттіліктері бар оқушылардың қабілеттеріне бейімделетін бағдарламалар арқылы білім алу қолжетімді болады. Аудио және видео сабақтар есту және көру қабілеті әртүрлі оқушылар үшін материалды игеруді жеңілдетеді. Қолжетімділік және инклюзия цифрлық технологиялар физикалық және когнитивтік шектеулері бар оқушыларға білім алуда тең мүмкіндіктер ұсынады, сондай – ақ, қашықтан білім алу мүмкіндігі ерекше қажеттіліктері бар оқушылар үшін оқу процесін ыңғайлы етеді. IQAC зерттеулерінде (2022) цифрлық технологияларды қолдану ерекше қажеттіліктері бар оқушылардың оқу жетістіктерін 30%-ға арттырғаны анықталған [8].

Инклюзивті білім беруде оқу процесін бейімдеу мен модификациялау келесі жетістіктерге қол жеткізуге мүмкіндік береді ерекше қажеттіліктері бар оқушылардың білім алуға деген ынтасын арттыру, олардың оқу жетістіктерін жақсарту, әлеуметтік бейімделу үдерісін жеңілдету. Алайда, бұл үдерістің кейбір шектеулері де бар мұғалімдердің инклюзивті оқыту әдістерін жеткілікті деңгейде меңгермеуі, оқыту ресурстарының жеткіліксіздігі, оқушылардың әртүрлі қажеттіліктерін бірдей деңгейде қанағаттандырудың қиындығы. Осыған орай, Мұратқызы А. зерттеуінде мұғалімдердің инклюзивті оқыту әдістерін толық меңгеруі үшін арнайы даярлық курстарын өткізу қажеттілігі атап өтілген [10].

Инклюзивті білім беру қоғамдағы теңдік пен әділеттілікті қамтамасыз етудің маңызды механизмі болып табылады. Ерекше қажеттіліктері бар оқушыларға білім алуда тең мүмкіндіктер ұсыну – олардың қоғамға толыққанды араласуына, әлеуметтік және кәсіби дағдыларын қалыптастыруға ықпал етеді. Сонымен қатар, бұл үдеріс жалпы білім беру жүйесін жетілдіріп, мұғалімдердің кәсіби дамуын ынталандырады. Инклюзивті білім берудің табысты жүзеге асырылуы үшін оның нормативтік-құқықтық негіздерін жетілдіру, мұғалімдерді арнайы даярлау және оқу процесін бейімдеу маңызды болып табылады.

Қорытынды

Инклюзивті білім беру жүйесінде оқу процесін бейімдеу мен модификациялау ерекше қажеттіліктері бар оқушыларға сапалы білім алуға мүмкіндік береді. Сараланған оқыту, жекелендірілген бағалау жүйесі, оқу материалдарын бейімдеу және цифрлық технологияларды пайдалану оқушылардың білім беру процесіне толыққанды қатысуын қамтамасыз етеді. Бұл стратегиялар тек академиялық жетістіктерді ғана емес, сонымен қатар ерекше қажеттіліктері бар оқушылардың әлеуметтік бейімделуін де жақсартуға көмектеседі.

Оқыту үдерісін бейімдеу мен модификациялау тиімділігін арттыру үшін мұғалімдердің кәсіби біліктілігін жетілдіру, оқу ресурстарын кеңейту және инклюзивті білім беру саясатын одан әрі дамыту қажет. Бейімделген оқыту әдістерін жүйелі түрде енгізу инклюзивті мектептердегі білім сапасын арттырып, әрбір оқушының жеке қажеттіліктерін ескеруге мүмкіндік береді.

Инклюзивті білім беру болашақта білім беру мекемелерінде кеңінен қолданылады деп күтілуде. Бұл ерекше қажеттіліктері бар оқушылардың білім алу мүмкіндіктерін арттыруға, олардың кәсіби және әлеуметтік дағдыларын қалыптастыруға ықпал етеді. Осылайша, оқу процесін бейімдеу мен модификациялау әдістерін жетілдіру қоғамдағы әрбір балаға тең білім беру мүмкіндігін ұсынудың маңызды қадамы болып табылады.

 

Пайдаланған әдебиеттер:

1.«Инклюзивті білім беру: теория мен тәжірибе» – Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі.

http://azamataleueti.kz/index.php/kz/zha-aly-tar/584-inklyuzivti-bilim-beru-teoriya-praktika-t-zhiribe-khaly-araly-ylymi-praktikaly-konferentsiyasy

2.Сараланған және кооперативті оқыту. Оқытудағы қиындықтарды бағалау және анықтау. Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы, 2024.

https://uba.edu.kz/storage/app/media/6363636363636444444444.pdf

3.«Ерекше білім қажеттілігі бар балаларға арналған бейімделетін оқу бағдарламалары» – ҚР БҒМ әдістемелік нұсқаулары.

https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V2200026618

4.Ерекше білім берілуіне қажеттілігі бар балаларды оқытуда ақпараттық-коммуникациялық технологияларды қолдану ерекшеліктері.

https://translated.turbopages.org/proxy_u/ru-kk.ru.ee5689bd-67e449ab-13cdeea5-74722d776562/https/infourok.ru/osobennosti-ispolzovaniya-informacionnokommunikacionnih-tehnologiy-v-obuchenii-detey-s-osobimi-obrazovatelnimi-potrebnostyami-3786969.html

5.«Эмоционалды-ерік сферасы зақымдалған оқушылардың оқуын қолдау» – ҚР Психология-педагогикалық коррекция институты.

https://kopmpk.kz/download/%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%A0%D0%90%D0%A1%20(1).pdf

6.«Ерекше қажеттілігі бар балаларға арналған оқу материалдарын модификациялау»– ҚР Білім сапасын бақылау орталығы.

https://special-edu.kz/uploads/files/methodsdoc/2019/kz/%D0%9A%D0%B0%D0%B7.%20%D0%95%D0%BB%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0%202019.pdf

7.Білім беру жағдайында ерекше қажеттіліктері бар оқушылардың оқу жетістіктерін критериалды бағалау жүйесі.

https://uba.edu.kz/storage/app/media/Metod%20usynymdama/2016/%20%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC%20%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83%20%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%20%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%88%D0%B5%20%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%20%D0%B1%D0%B0%D1%80%20%D0%BE%D2%9B%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3%20%D0%BE%D2%9B%D1%83%20%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%20%D0%BA%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%20%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%20%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96.pdf

8.IQAC зерттеулері.

https://eatm.in/wp-content/uploads/2024/03/IQAC-MoM-ATR-Report.pdf

9.Қазақстандағы Республикасындағы инклюзивті білім беру жүйесі / Ж. С. Кушекбаева, Айнур Бакытбайкызы, И. Н. Абилхан

https://moluch.ru/archive/185/47514/

10.Инклюзивті білім беру жағдайында педагогтың кәсіби құзыреттілігін дамыту жолдары. Мұратқызы А.

https://multiurok.ru/files/inkliuzivti-bilim-beru-zhagdaiynda-pedagogtyn-k-si.html

11. ИНКЛЮЗИВТІ БІЛІМ БЕРУ ЖАҒДАЙЫНДА ҚЫЗМЕТ ЕТЕТІН МҰҒАЛІМДЕРДІҢ КӘСІБИ ҚҰЗІРЕТТІЛІКТЕРІНЕ ҚОЙЫЛАТЫН ТАЛАПТАРДЫ ДАЙЫНДАУ ӘДІСТЕМЕЛІК ҰСЫНЫМДАР

Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы

http://bulandy.aqmoedu.gov.kz/content/metodicheskie-rekomendacii-po-razrabotke-trebovaniy-k-professionalynoy

12. Инклюзивті білім беру жағдайында даму мүмкіндігі шектеулі оқушыларды психологиялық-педагогикалық қолдау қызметінің ұйымдастырылуы Дарибаева С. К.

https://moluch.ru/archive/253/58198/